Normalizacja związana z lakiernictwem samochodowym w zakresie napraw 2008.03.10

W referacie omówiono aktualny stan prawny dotyczący stosowania polskich norm jak również zestawiono wybór norm do wykonywania poszczególnych etapów oceny jakości produktów.
W lakiernictwie samochodowym dość powszechną jest konieczność wykonywania jednoznacznej oceny jakości powłoki lakierowej. Dotychczas istniejące metody bądź ich brak, powodowały bardzo wiele niedomówień, zbędnych dyskusji czy wręcz procesów sądowych. Stosowanie znormalizowanego sposobu oceny jakości produktów umożliwia stworzenie przejrzystej, stałej metody oceny. Jest to proces szczególnie przydatny zarówno przy wyborze produktów i technologii do stosowania jak i przy ocenie istniejących powłok lakierowych. Niestety nie ułatwiają sytuacji istniejące rozwiązania prawne. Zgodnie z ostatnią wersją Ustawy o Normalizacji "ustawa z dnia 12 września 2002 r. o normalizacji Dz. U. 169.1386 z 2002" (ze zmianami w Dz. U. 273, poz. 2703 z 2004) w rozdziale 3 art.5 czytamy co następuje:
1. Polska Norma jest normą krajową, przyjętą w drodze konsensu i zatwierdzoną przez krajową jednostkę normalizacyjną, powszechnie dostępną, oznaczoną-na zasadzie wyłączności-symbolem PN.
2. Polska Norma może być wprowadzeniem normy europejskiej lub międzynarodowej. Wprowadzenie to może nastąpić w języku oryginału.
3. Stosowanie Polskich Norm jest dobrowolne.
4. Polskie Normy mogą być powoływane w przepisach prawnych po ich opublikowaniu w języku polskim.
5. Polskie Normy korzystają z ochrony jak utwory literackie, a autorskie prawa majątkowe do nich przysługują krajowej jednostce normalizacyjnej.
6. Przepis ust. 5 stosuje się odpowiednio do norm europejskich i międzynarodowych, z zachowaniem porozumień międzynarodowych.
W takiej sytuacji prawnej nie można wymagać stosowania polskich norm. Można natomiast celem stworzenia obiektywnych metod oceny odnosić wykonywane badania produktów do wymagań norm. Zdaniem autora stosowanie ogólnych aktów normalizacyjnych ułatwia obiektywne ocenianie jakości produktów. Cytując definicję: "Ilekroć w ustawie jest mowa o: normie - rozumie się przez to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony przez upoważnioną jednostkę organizacyjną, ustalający - do powszechnego i wielokrotnego stosowania - zasady, wytyczne lub charakterystyki odnoszące się do różnych rodzajów działalności lub ich wyników i zmierzający do uzyskania optymalnego stopnia uporządkowania w określonym zakresie", możemy dojść do wniosku, że pomimo zniesionego nakazu stosowania norm, dowolne ich stosowanie ułatwi obiektywną ocenę technologii i produktów lakierniczych jak również ostateczna ocenę jakości powłoki lakierowej.

W referacie skoncentrowano się na normach oceniających cechy produktów lakierniczych i powłok lakierowych. Po podjęciu decyzji o stosowaniu norm do oceny jakości czeka nas etap wyboru właściwego aktu normatywnego. Tu konieczna jest znajomość sposobu numerowania norm. I tak numer poszczególnej polskiej normy zawsze zaczyna się od oznaczenia PN. Sposoby numerowania polskich norm bardzo przejrzyście opisane są na stronie internetowej: www.normy.pl skąd poniższy cytat. "W normach ustanowionych do roku 1993 włącznie po oznaczeniu tym podaje się łącznik, dwie końcowe cyfry roku ustanowienia, następnie ukośnik, literę oznaczającą dziedzinę normalizacji (np. "C" - chemia), kolejny łącznik i na koniec pięć cyfr. Jeżeli norma jest podzielona na części (arkusze wg ówczesnej terminologii), to po końcowych cyfrach następuje jeszcze kropka i dwucyfrowy numer części. Tak więc cały numer PN może wyglądać np. tak: PN-93/C-99999.09. Zmiany w sposobie numerowania polskich norm nastąpiły po roku 1994. Od roku 1994 sposób numeracji zależy od tego, czy dana norma wprowadza normę europejską lub międzynarodową, czy też jest tzw. normą własną. W numerach norm własnych ustanowionych po 1 stycznia 1994 r. rok ustanowienia jest podawany w formacie czterocyfrowym na końcu numeru, po dwukropku. Numer części jest podawany bez poprzedzającego zera i po łączniku. Ww. przykładowy numer normy wyglądałby zatem następująco: PN-C-99999-9:1994. Osobno publikowane zmiany i poprawki do Polskich Norm są oznaczane-odpowiednio-symbolami "Az" i "Ap" oraz numerem, a następnie rokiem ustanowienia zmiany lub zatwierdzenia poprawki. Zmiana i poprawka do przykładowej PN byłyby zatem oznaczone następująco: PN-C-99999-9:1994/Az1:1998 i PN-C-99999-9:1994/Ap1:1999. Jeżeli wyszukiwana jest norma, której numer jest znany, ale nie ma pewności, czy jest ona aktualna (czy nie została zastąpiona nowszą normą) lub też nie wiadomo, czy do normy tej zostały wydane jakieś zmiany lub poprawki, najlepiej jest podać tylko zasadniczą część numeru, tj. literę, łącznik i pięć cyfr-a więc np. C-99999. Wystarczy to do zidentyfikowania normy, a także pozwoli wyszukać jej części oraz wszystkie osobno wydane zmiany i poprawki. Normy wprowadzające normy europejskie i międzynarodowe od r. 1994 mają w numerze - po oznaczeniu PN i łączniku - powtórzony numer normy wprowadzanej (bez roku jej publikacji) i na końcu, podobnie jak PN własne, czterocyfrowy rok ustanowienia/publikacji, po dwukropku. Jeżeli znany jest numer normy europejskiej lub międzynarodowej, to
w tym przypadku wystarczające jest podanie tego numeru-bez roku publikacji, ale z dwukropkiem, np. " ISO 9: " - aby stwierdzić, czy dana norma europejska lub międzynarodowa została wprowadzona do PN. Wpisanie dwukropka jest w tym przypadku bardzo istotne, ponieważ
w przeciwnym razie zostałyby wyszukane także normy takie jak PN-ISO 90, PN-ISO 9000, PN-ISO 9167 itp.

UWAGA - Od r. 2002 PKN rozpoczął wprowadzanie norm europejskich tzw. metodą uznania. Polska Norma składa się w tym przypadku z wydanej w języku polskim stronicy tytułowej oraz tekstu oryginału. Normy opracowane tą metodą są oznaczone symbolem "(U)" dodanym po całym numerze PN i oddzielonym od niego spacją.
CS
Wyróżnik ICS (Międzynarodowej Klasyfikacji Norm) może się składać z dwucyfrowego symbolu dziedziny, trzycyfrowego symbolu grupy i dwucyfrowego symbolu podgrupy; symbole te są rozdzielone kropkami, np. " 01.140.20 " - i tylko takie znaki można wpisywać w tym polu. Poszczególnym normom nadaje się wyróżnik (jeden lub więcej) oznaczający albo podgrupę (a więc 9 znaków), albo grupę - jeżeli nie dzieli się ona na podgrupy (a więc 6 znaków). Przy wyszukiwaniu uwzględnia się jednak również poziomy nadrzędne, tak więc np. po wpisaniu dwóch znaków oznaczających dziedzinę (np. "01") zostaną wyszukane wszystkie normy, którym został nadany wyróżnik grup i podgrup należących do tej dziedziny; dotyczy to także grup dzielących się na podgrupy (np. "01.040" zawierającej wiele podgrup obejmujących normy terminologiczne)".
Jak widać, jeśli już zdecydujemy się na stosowanie polskich norm, musimy jeszcze bardzo precyzyjnie odnaleźć właściwą normę adekwatną do zakresu wykonywanej oceny - czy to produktu czy też jakości istniejącej powłoki lakierowej. Najbardziej dyskusyjny jest sposób oceny jakości istniejącej powłok lakierowej. Uzyskanie trwałości i jakości powłoki nie jest zadaniem prostym ani łatwym jak można się przekonać przeglądając zasady właściwie wykonanej powłoki lakierowej. Ile jest możliwości popełnienia błędów - widać na przykład z objętości poradnika o wadach powłok lakierowych. O ile badania produktu w obecnym czasie nie przedstawiają problemów technicznych, o tyle najtrudniejszą rzeczą jest ocena zachowania się powłoki lakierowej w czasie jej eksploatacji. Właściwie wykonana ekspertyza jakości powłoki lakierowej powinna obejmować ścisłe określenie możliwych do zbadania parametrów. Najczęściej spotykamy się z koniecznością wykonania ekspertyzy jakości powłoki lakierowej za pomocą dostępnych badań nieniszczących i właściwie wykonanych oględzin powłoki.
Każdy rzeczoznawca wypracowuje własny system oceny powłoki, sprawdzony i zweryfikowany wykonanymi ekspertyzami. Schemat poniżej przedstawiony pozwala na wykonanie badania jakości powłoki z pełnym obrazem możliwych i prawdopodobnych przyczyn wystąpienia defektu powłoki w oparciu o istniejące dostępne normy. Etapy oceny i tym samym grupy norm podzielono w referacie na:
1. stosowanie znormalizowanej terminologii
2. oględziny powłoki
3. badania nieniszczące
4. ocena koloru
5. badania niszczące
6. badania wyrobu mokrego
7. projektowanie technologii
Stosowanie znormalizowanej terminologii
Jednym z podstawowych problemów jest stosowana terminologia. Istniejące akty normatywne powinny pozwolić na ujednolicenie stosowanego nazewnictwa.
Pomocne w zakresie nazewnictwa będą:
PN-EN 971-1:1999
Farby i lakiery. Terminy i definicje dotyczące wyrobów lakierowych. Terminy ogólne
PN EN ISO 4617:2002
Farby i lakiery. Lista terminów równoznacznych
PN EN ISO 4618 - 2:2001
Farby i lakiery. Terminy i definicje dotyczące wyrobów lakierowych. Część 2: Terminy specjalne dotyczące cech i właściwości
PN EN ISO 4618 - 3 :2001
Farby i lakiery. Terminy i definicje dotyczące wyrobów lakierowych. Część 3: Przygotowanie powierzchni i metody nakładania
Oględziny powłoki
Pierwszym etapem wykonania ekspertyzy powinny być oględziny dokonywane w świetle dziennym lub jak najbardziej zbliżonym do dziennego, w miejscu, które umożliwia swobodny dostęp do wszystkich elementów karoserii. Oświetlenie do oceny koloru zostało szczegółowo opisują wytyczne KOMISJI ROBOCZEJ 24 NIEMIECKIEGO KOMITETU NORMALIZACYJNEGO BARWY. Oceniana powłoka lakierowa musi być uprzednio dokładnie oczyszczona. W tym zakresie oceny pomocne okażą się poniższe akty normatywne:
PN EN ISO 4628-1:2004 (U)
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok. Określanie ilości i rozmiaru uszkodzeń oraz intensywności jednolitych zmian w wyglądzie.
Część 1: Ogólne wprowadzenie i system określania
PN EN ISO 4628-2:2004 ( U)
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok. Określanie ilości i rozmiaru uszkodzeń oraz intensywności jednolitych zmian w wyglądzie.
Część 2: Ocena stopnia spęcherzenia
PN EN ISO 4628-3: 2004 (U)
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok. Określanie ilości i rozmiaru uszkodzeń oraz intensywności jednolitych zmian w wyglądzie.
Część 3: Ocena stopnia zardzewienia
PN EN ISO 4628-4: 2004 (U)
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok. Określanie ilości i rozmiaru uszkodzeń oraz intensywności jednolitych zmian w wyglądzie.
Część 4: Ocena stopnia spękania
PN EN ISO 4628-5: 2004 (U)
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok. Określanie ilości i rozmiaru uszkodzeń oraz intensywności jednolitych zmian w wyglądzie.
Część 5: Ocena stopnia złuszczenia
PN EN ISO 4628-7: 2004 (U)
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok. Określanie ilości i rozmiaru uszkodzeń oraz intensywności jednolitych zmian w wyglądzie.
Część 7: Ocena stopnia kredowania metodą z użyciem aksamitu
PN EN ISO 4628-10: 2004 (U)
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok. Określanie ilości i rozmiaru uszkodzeń oraz intensywności jednolitych zmian w wyglądzie.
Część 10: Ocena stopnia korozji nitkowej
PN EN ISO 4628-6:1999/Ap1:2001
Farby i lakiery. Ocena zniszczenia powłok lakierowych. Określanie intensywności, ilości i rozmiaru podstawowych rodzajów uszkodzenia. Ocena stopnia skredowania metodą taśmy
Ocena koloru powłoki lakierowej
Przy oględzinach powłoki lakierowej częste problemy stwarza ocena koloru powłoki. Tu pomocne okażą się normy:
PN EN ISO 7724 -1:2003
Farby i lakiery. Kolorymetria.
Część 1: Podstawy
PN EN ISO 7724-2:2003
Farby i lakiery. Kolorymetria.
Część 2: Pomiar barwy
PN EN ISO 7724-2:2003
Farby i lakiery. Kolorymetria.
Część 3: Obliczanie różnic barwy
PN EN ISO 3668:2002
Farby i lakiery. Wzrokowe porównywanie barwy farb
Oceniając powłokę lakierową dobrze jest wcześniej sporządzić schematyczny podział nadwozia na oceniane elementy i następnie opisywać stan faktyczny powłoki w odniesieniu do schematu. Gwarantuje to szczegółowy, bez pominięcia żadnego elementu, opis stanu powłoki lakierowej na nadwoziu samochodu. Przy opisie każdego elementu i cechy powłoki lakierowej warto stosować cytowane normy w celu stworzenia jak najbardziej obiektywnego charakteru oceny.
Badania nieniszczące
Po wykonanych oględzinach często powinny być wykonane badania mierzalnych parametrów powłoki lakierowej. Zestawienie wyników badań mierzalnych i oględzin pozwoli na wyciagnięcie wniosków dotyczących zdefiniowania jakości, przyczyn ewentualnych wad i metod usuwania powstałych defektów. Do sporządzenia oceny mierzalnych parametrów bez zniszczenia powłok przydatne okażą się akty normatywne jak:
PN-EN 29117:1994
Farby i lakiery. Oznaczanie stanu całkowitego wyschnięcia i czasu całkowitego wyschnięcia
PN-EN ISO 2808:2000
Farby i lakiery. Oznaczanie grubości powłoki
PN EN ISO 2813:2001
Farby i lakiery. Oznaczanie połysku zwierciadlanego niemetalicznych powłok lakierowych pod kątem 20 stopni, 60 stopni i 85 stopni
PN EN ISO 21227-1:2004
Farby i lakiery. Ocena uszkodzeń powłok z zastosowaniem cyfrowej obróbki obrazu. Część 1: Informacje ogólne
Badania niszczące
Czasem konieczne może okazać się wykonanie badań niszczących. I tu zastosowanie znajdą normy:
PN EN ISO 1518:2000
Farby i lakiery. Próba zarysowania
PN EN ISO 15184:2001
Farby i lakiery. Oznaczanie twardości powłoki metodą ołówkową
PN EN ISO 2409:1999
Farby i lakiery. Metoda siatki nacięć
PN EN ISO 2815: 2004
Farby i lakiery. Próba wciskania według Buchholza
PN EN ISO 4624:2004
Farby i lakiery. Próba odrywania do oceny przyczepności
PN EN ISO 7784-1:2000
Farby i lakiery. Oznaczanie odporności na ścieranie. Metoda obracającego się krążka pokrytego papierem ściernym
PN EN ISO 7784-2:2000
Farby i lakiery. Oznaczanie odporności na ścieranie. Metoda obracającego się gumowego krążka ściernego
Powyżej zacytowane normy służą do oceny gotowej powłoki lakierowej.
Badania wyrobu mokrego
Poza nimi jest wiele norm badających cechy jakościowe tzw. wyrobu mokrego czy produktu lakierniczego płynnego przez utwardzeniem
i wyschnięciem. Te badania najczęściej wykonywane są w specjalistycznych laboratoriach a użytkownik produktu bywa zapoznawany z wynikami tych badań. Przykładowe normy z tego zakresu to:
PN EN ISO 11890-2: 2002
Farby i lakiery. Oznaczanie zawartości lotnych substancji organicznych (VOC). Część 2: Metoda chromatografii gazowej
PN EN ISO 15528:2002
Farby, lakiery oraz surowce do farb i lakierów. Pobieranie próbek
Projektowanie technologii
Normy mogą też być pomocne w opracowywaniu założeń technologicznych. Akty normatywne stosowane w tym zakresie to np.:
PN EN ISO 12944-4:2001
Farby i lakiery. Ochrona przed korozją konstrukcji stalowych za pomocą ochronnych systemów malarskich. Część 4: Rodzaje powierzchni i sposoby przygotowania powierzchni
PN EN ISO 12944-8:2001
Farby i lakiery. Ochrona przed korozją konstrukcji stalowych za pomocą ochronnych systemów malarskich. Część 8: Opracowanie dokumentacji dotyczącej nowych prac i renowacji
Analizując powyższe wydaje się, że stosowanie norm ułatwia obiektywną ocenę produktów zarówno w fazie projektowania technologii, stosowania wyrobu mokrego jak i ostatecznej jakości powłoki lakierowej. Odniesienie wyników oceny do norm jest zdaniem autora metodą na uniknięcie zbędnych dyskusji interpretacyjnych.
mgr inż. Grażyna Sobierajska